الأدب القدیم دراسة في الدوافع النفسية للهجاء في شعر بشّار بن بُرد

الأدب وعلم النفس

  • مجید فتوحي طالب دكتوراه فرع اللغة العربية و آدابها جامعة آزاد الإسلامية في قم
الكلمات المفتاحية: شعر، هجو، روانشناختی، بشّاربن برد.

الملخص

انگیزه‌های روانی یکی از مباحث نوین در نقد ادبی است که شاعر براساس دلایل متعدّد روانشناختی که ریشه در دوران کودکی و همچنین مراحل بعدی زندگی او دارد؛ اقدام به هجویه سرایی در رفتار با دیگر هم نوعان خود می‌شود. هجو از شاخه‌های ادبیات غنایی بوده و یکی از گونه‌های ادبی به شمار می‌رود؛ و در اصطلاح ادبی عبارت است از بیان کردن اوصاف ناشایست کسی به قصد تحقیر واهانت؛ خواه آن صفات واقعی باشد و خواه ادّعایی. با توجّه به اینکه بشّار بن بُرد (168- 96 هـ. ق) در بصره، نابینا از مادر به دنیاآمده و سراسر حیات خود را در زندان نابینایی سپری کرده و نتوانسته است مانند همسن و سالانش در مکتبخانه‌ها حاضر شود یا با آنها به بازی‌های کودکانه بپردازد و از سوی دیگر اصالت خانوادگی هم نداشته و خانواده او جزو موالی محسوب می‌شده است، چنین مسائلی در روانو شخصیت شاعر و سوق دادن وی به سوی هجویه سرایی تأثیر بسزایی داشته است. این تحقیق با تکیه بر روش توصیفی – تحلیلی، در پی تبیین و تحلیل انگیزه های ر.وحی و روانی سرودن هجویه های بشار بن برد است. بررسی علل هجویات بشار از دید روان شناسی شخصیتی افق جدیدی برای درک انگیزه‌های هجوسرایی او فرا روی خواهد گشود.  و از مهمترین نتایج تحقیق می توان به این اشاره کرد که شرایط جامعه و خانوادگی بشار، در او اختلال شخصیتی و اختلال شخصیت ضدّ اجتماعی و نوعی عقدة حقارت به وجود آورده که منجر به سرودن چنین هجویه هایی شده است.

المراجع

قرآن کریم
آذرشب، محمّدعلی، (1382ش)، تاریخ الأدب العربی فی العصرالعبّاسی، تهران: انتشارات سازمان سمت.
ابوتمام، (1987) دیوان ابوتمام، با شرح شاهین عطیه، بیروت: دارالکتب العلمیه.
الاصفهانی، ابوالفرج، (1407)، الأغانی، بشرح سمیر جابر، بیروت: دارالفکر.
امین مقدّسی، ابوالحسن، (1388ش) عوامل پیدایی هجا در نزد بشّار بن برد، مجله ادب عربی دانشگاه تهران: دوره اول، شماره2، پاییز و زمستان.
برونو، فرانک،(1384ش)، فرهنگ توصیفی روانشناسی، ترجمه فرزانه طاهری ومهشید یاسایی، تهران: انتشارات ناهید، چاپ سوم.
البستانی، بطرس، (1979)، ادباء العرب فی الاعصر العباسیة، بیروت: در الجیل.
بشّار،(1991)، دیوان بشّار بن بُرد، تصحیح مهدی محمّد شمس الدّین، بیروت: دارالکتب العلمیة.
پارسا، سیّد احمد و فرشاد مرادی،(1387)، مقایسه سبکی هجویات در دو دیوان خاقانی و متنبّی، پژوهشنامه علوم انسانی دانشگاه شهید بهشتی، شماره 58.
جاحظ، عمروبن بحر،(1965) الحیوان، قاهره: چاپ عبدالسلام محمدهارون.
الحوفی، احمد محمد، (1966)، الفکاهة فی الأدب اصول‌ها و انواعها، قاهره: دار نهضة مصر، چاپ اوّل
الخوری الشرتونی، سعید، (1374)، أقرب الموارد فی فصح العربیة و الشوارد، تهران: دار الأسوة للطباعة و النشر.
داد، سیما، (1378)، فرهنگ اصطلاحات ادبی، تهران: تهران: انتشارات مروارید، چاپ سوم.
الدروبی، سامی، (بی تا)، علم النفس و الأدب، القاهرة: دارالمعارف بمصر، الطبعة الثانیة.
الذهبی، شمس الدین محمد بن أحمد، (1993)، سیر أعلام النبلاء، جلد هفتم، بیروت: مؤسسة الرسالة.
شایگان فر، حمیدرضا، (1384)، نقد ادبی، تهران: انتشارات دستان، چاپ سوم.
صرفی، محمدرضا،(1388)، ابن رومی و اموری در عرصه هجویه سرایی، نشریه ادبیات تطبیقی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه شهید باهنر کرمان، سال1، شماره1.
ضیف، شوقی،(1966) تاریخ الادب العربی، قاهره: دارالمعارف.
ضیف، شوقی، (1966)، العصرالعبّاسی الأول، القاهرة: دارالمعارف، الطبعة الثامنة..
عدی، ندیم، (1954)، تاریخ الأدب العربی، حلب: نشر السلیم، چاپ دوّم.
عطوان، حسین، (بی تا)، الزندقةو الشعوبیة فی العصر العباسی الاول، بیروت: دارالجیل.
عفیفی، محمد صادق،(1998)، بشار بن برد دراسة و شعره، چاپ دوّم، بیروت: دار الرائد العربی.
الفاخوری، حنّا، (1995)، الجامع فی تاریخ الأدب العربی، بیروت: دار الجیل، الطبعة الثانیة..
فروخ، عمر، (1984)، تاریخ الادب العربی، بیروت: دارالعلم للملایین.
منشور
2019-09-28
كيفية الاقتباس
فتوحيم. (2019). الأدب القدیم دراسة في الدوافع النفسية للهجاء في شعر بشّار بن بُرد. لارك, 4(35), 358-335. https://doi.org/10.31185/lark.Vol4.Iss35.1050