الأحكام الصرفية المردودة عند ابن جني (دراسة تحليلية)

المؤلفون

  • الباحثة إيمان حسين صالح السراي جامعة واسط / كلية الآداب / قسم اللغة العربية / اللغة ، Wasit University / College of Arts /Arabic Department / Linguistics
  • أ.د فليح خضير شني Wasit University / College of Arts /Arabic Department / Linguistics ، جامعة واسط / كلية الآداب / قسم اللغة العربية / اللغة

DOI:

https://doi.org/10.31185/lark.3404

الكلمات المفتاحية:

ابن جني، أحكام التقويم، الأحكام الصرفية المردودة، الخطأ، الضعيف.

الملخص

ردَّ علماء اللغة الظواهر اللغوية، التي تخالف اللغة،  وتخالف مذهبهم وقواعدهم بعد أن وضعوها على الكثير المطّرد، دون الأخذ بالقليل أو النادر.

والحقيقة هي أنَّ هذه الأحكام تدل على ردّ الظواهر اللغوية وعدم قبولها، لأسباب متعددة أفصح عنها اللغويون، فتعدد هذه المصطلحات لا يعني اختلاف دلالاتها، فكلها تدور في فلك واحد وهو الردّ. وهذا ما سيكون محور دراستنا في هذا البحث متخذين من ابن جني  ميدانًا لهذه الدراسة.

المراجع

• الأحكام التقويمية في النحو العربي، نزار بنيان شمكلي، دار الكتب العلمية، ط1، 2011م.

• الأحكام النحوية بين الثبات والتحول، وليد محمد عبد الباقي، (اطروحة دكتوراه)، جامعة القاهرة، كلية دار العلوم، 1433هـ/2012م.

• الأحكام النحوية عند شراح جمل عبد القاهر الجرجاني( دراسة وصفية مقارنة)، محمد أحمد عبد الرحيم، جامعة القاهرة، كلية دار العلوم، 1436هـ/2012م.

• الأحكام النوعية والكمية في النحو العربي، صباح علاوي خلف السامرائي، دار مجد ولاي للطباعة – عمان الأردن، ط1، 2011- 2012م.

• أساس البلاغة، أبو القاسم محمود بن عمرو بن أحمد الزمخشري جار الله (ت538هـ)، تح: محمد باسل عيون السود، دار الكتب العلمية، بيروت – لبنان، ط1، 1419هـ/1998م.

• الاقتصاد اللغوي في صياغة المفرد، د. فخير الدين قباوة، الشركة المصرية العالمية للنشر – لونجمان، د.ت.

• الإيضاح في شرح المفصل، ابن عمرو بن عثمان بن عمر المعروف باب الحاجب النحويّ (ت646هـ)، الجزء الثاني، تح: د. موسى بناي العليلي، د.ت.

• التعريفات، علي بن محمد بن علي الزين الشريف الجرجاني (ت816هـ)، تح: جماعة من العلماء، دار الكتب العلمية، بيروت – لبنان، ط1، 1403هـ/1983م.

• تهذيب اللغة، محمد بن أحمد ابن الأزهري (ت370هـ)، تح: محمد عوض مرعب، دار إحياء التراث العربي – بيروت، ط1، 2001م.

• التوقيف على مهمات التعاريف، زين الدين محمد المدعو بعبد الرؤوف بن تاج العارفين المناوي القاهري (ت1031هـ)، عالم الكتب – القاهرة، ط1، 1410هـ/1990م.

• حاشية الصبان على شرح الأشموني لألفية ابن مالك، أبو العرفان محمد بن علي الصبان الشافعي (ت1206هـ)، دار الكتب العلمية، بيروت – لبنان، 1417هـ/1997م.

• الحديث الشريف في الدراسات اللغوية النحوية، محمد ضاري حمادي (رسالة ماجستير)، بغداد، كلية الآداب، 1393هـ/1973م.

• حركة التصحيح اللغوي في العصر الحديث (1266- 1398هـ، 1850- 1978م)، محمد ضاري حمادي، منشورات وزارة الثقافة والإعلام، الجمهورية العراقية، 1980م.

• الخصائص، أبو الفتح عثمان ابن جني، تح: محمد علي النجار، دار الشؤون الثقافية العامة – بغداد، ط4، 1990م.

• ديوان الهذليين، الشعراء الهذليين، ترتيب وتعليق: محمد محمود الشنقيطي، الدار القومية، القاهرة – مصر، 1385هـ/1965م.

• سر صناعة الإعراب، أبو الفتح عثمان ابن جني (392هـ)، تح: د. حسن هنداوي، دار القلم – دمشق، ط2، 1413هـ/1993م.

• الشاهد وأصول النحو في كتاب سيبويه، د. خديجة الحديثي، مطبوعات جامعة الكويت، 1394هـ/1974م.

• شرح الكافية الشافية، جمال الدين ابو عبد الله بن مالك الطائي، تح: عبد المنعم أحمد هريدي، جامعة أم القرى، كلية الشريعة والدراسات الإسلامية – مكة المكرمة، ط1، 1402هـ/1982م.

• طبقات النحويين واللغويين، محمد بن الحسن بن عبد الله بن مذحج الزبيدي، تح: محمد أبو الفضل إبراهيم، ط2، دار المعارف – مصر، د.ت.

• ظاهرة الشذوذ في الصرف العربي، د. حسين عباس الرفايعة، دار جرير – عمان، ط1، 1426هـ/2006م.

• ظاهرة الغلط في الدرس النحوي حتى نهاية القرن الرابع للهجرة، أحمد رحمن ثابت الزكي، جامعة مؤتة، 2013م.

• ظاهرة المنع في النحو العربي، مازن عبد الرسول سلمان الزيدي (رسالة ماجستير)، الجامعة المستنصرية – كلية التربية، 1422هـ/2001م.

• ظاهرة النيابة في العربية، عبد الله صالح بابعير (أطروحة دكتوراه)، دار حضرموت للدراسات والنشر، ط1، 2010م.

• الفروق اللغوية، أبو هلال الحسن بن عبد الله بن سهل بن سعيد بن يحيى العسكري (ت395هـ)، تح: محمد إبراهيم سليم، دار العلم والثقافة، القاهرة – مصر، د.ت.

• الكتاب، عمرو بن عثمان بن قنبر الحارثي، أبو البشر الملقب سيبويه (ت180هـ)، تح: عبد السلام هارون، مكتبة الخانجي – القاهرة، ط3، 1408هـ/1988م.

• كشاف اصطلاحات الفنون والعلوم، محمد بن علي ابن القاضي محمد حامد التهانوي (ت1158هـ)، تح: د. علي دحروج، مكتبة لبنان ناشرون – بيروت، ط1، 1996م.

• لحن العامة والتطور اللغوي، د. رمضان عبد التواب، مكتبة زهراء الشرق، ط2، 2000م.

• لسان العرب، محمد بن مكرم بن علي جمال الدين ابن منظور الأنصاري (ت711هـ)، دار صادر – بيروت، ط3، 1414هـ.

• مجموع أشعار العرب وهو مشتمل على ديوان رؤبة بن العجاج، تصحيح: وليم بن الورد البروسي، 1903م.

• المحتسب في تبيين وجوه شواذ القراءات والإيضاح عنها، أبو الفتح عثمان ابن جني، تح: د. علي النجدي ناصف، د. عبد الحليم النجار، د. عبد الفتاح إسماعيل شلبي، القاهرة، 1415هـ/1994م.

• المحكم والمحيط الأعظم، أبو الحسن علب بن إسماعيل بن سيده (ت458هـ)، تح: عبد الحميد هنداوي، دار الكتب العلمية – بيروت، ط1، 1421هـ/2000م.

• معجم العين، أبو عبد الرحمن الخليل بن أحمد بن عمرو بن تميم الفراهيدي (ت170هـ)، تح: د. مهدي المخزومي، د. إبراهيم السامرائي، دار ومكتبة الهلال، د.ت.

• معجم مصطلحات الأدب، د. مجدي وهبة، مكتبة لبنان – بيروت، 1974م.

• مغني اللبيب عن كتب الأعاريب، عبد الله بن يوسف بن أحمد ابو محمد جمال الدين ابن هشام (ت761هـ)، تح: د. مازن المبارك، محمد علي حمد الله، دار الفكر – دمشق، ط6، 1989م.

• مقاييس اللغة، أحمد بن فارس بن زكرياء القزويني الرازي، أبو الحسين (ت395هـ)، تح: عبد السلام محمد هارون، دار الفكر، 1399هـ/1979م.

• المنصف (شرح الإمام أبي الفتح عثمان بن جني النحويّ لكتاب التصريف للإمام أبي عثمان المازني)، أبي الفتح عثمان بن جني (392هـ)، تح: إبراهيم مصطفى، عبد الله أمين، ط1، 1373هـ/1954م.

• نظرات في اللغة والأدب، الشيخ مصطفى الغلاييني، 1346هـ/1937م.

البحوث:

• شني ف. خ. (2019). البُعد التَّداوليّ عند ابن جني -الاستلزام التّخاطبيّ أنموذجاً-. Lark, 9(3), 17-27. https://doi.org/10.31185/lark.Vol2.Iss25.1036

• فليح خضير الزركاني إ. . (2020). Processes of Mathematical Thinking in Arabic Morphology.: Arabic Morphology. Lark, 12(3), 23-1. https://doi.org/10.31185/lark.Vol3.Iss38.1565

• فليح خضير الزركاني إ. . (2020). التَّحليل الصَّرفيّ ؛ مفهومه وأسباب تعدده. Lark, 12(4), 143-127. https://doi.org/10.31185/lark.Vol4.Iss39.1634

• دفع الإجحاف في الدرس اللغوي، د. محمد ذنون يونس، د. أحمد صالح يونس، مجلة آداب الرافدين، العدد (75)، 1440هـ/2018م.

• ظاهرة الإجحاف في الدرس اللغوي حذف الحرف أنموذجاً، د. حسن بن محمد بن حسن القرني، كلية اللغة العربية – جامعة أم القرى، 2020م.

almasdar and almarajie:

• alquran alkarim

• alqada' altaqwimiat fi alnahw alearabii, nizar bunyan shamkli, dar alkutub aleilmiati, ta1, 2011m.

• alsultat alqadayiyat bayn althabat waltahawuli, walid muhamad eabd almutabaqiy, (atruhatan dukturah), jamieat alqahirati, kuliyat dar aleulumi, 1433h/2012m.

• alhukm alnahwiat eind shirah jamal eabd alqahir aljirjanii (dirasat wasfiat muqaranati), muhamad 'ahmad eabd alrahimi, jamieat alqahirati, kuliyat dar aleulumi, 1436h/2012m.

• alqada' alnaweiat walkamiyat fi alnahw alearabii, sabah ealawi khalf alsaamaraayiy, dar majd wlay liltibaeat - eaman al'urduni, ta1, 2011- 2012m.

• aistinad albalaghati, 'abu alqasim mahmud bin eamriw bin 'ahmad alzumakhashari jar allah (t538hi), taha: muhamad basil euyun alsuwdu, dar alkutub aleilmiati, bayrut - lubnan, ta1, 1419h/1998m.

• aliaqtisad allughawiu fi siaghat almufrdi, da. fakhayr aldiyn qabawata, alsharikat almisriat alealamiat lilnashr - lunjman, da.t.

• al'iidah fi sharh almufasali, abn eamriw bin euthman bn eumar almaeruf bab alnahw alnhwy (t646ha), aljuz' althaani, tahi: du. musaa binay alealili, da.t.

• altaerifati, ealiun bin muhamad bin ealiin alzayn alsharif aljirjaniu (t816ha), taha: jamaeat min aleulama'i, dar alkutub aleilmiati, bayrut - lubnan, ta1, 1403h/1983m.

• tahdhib allughati, muhamad bin 'ahmad bin al'azharii (t370ha), tuhfatu: muhamad eawad mureib, dar alturath alearabii - bayrut, ta1, 2001m.

• altawqif ealaa muhimaat altaearifi, zayn aldiyn muhamad almadeui bieabd alrawuwf bin taj alearifin alminawi alqahirii (t1031h), kutub ealam - alqahirati, ta1, 1410h/1990m.

• hashiat alsubaan ealaa sharh al'ashmunifiat mashhurat abn malki, 'abu aleirfan muhamad bin ealiin alsabaan alshaafieii (t1206ha), dar alkutub aleilmiati, bayrut - lubnan, 1417h/1997m.

• alhadith alsharif fi aldirasat allughawiat alnahwiati, muhamad dari hamaadi (risalat majistir), baghdad, kuliyat aladab, 1393h/1973m.

• alharakat altashihiat allughawiat fi aleasr alhadith (1266- 1398hi, 1850- 1978mu), muhamad dari hamadi, manshurat wizarat althaqafat wal'iielami, aljumhuriat aleiraqiati, 1980m.

• jini, 'abu alfath euthman abn jini, taha: muhamad ealiin alnajaar, dar alshuwuwn althaqafiat aleamat - baghdad, ta4, 1990m.

• diwan alhidhliiyna, shueara' alhidhaliiyna, tartib wataeliqu: muhamad mahmud alshanqiti, aldaar alqawmiatu, alqahirat - masr, 1385h/1965m.

• siru sinaeat al'iierabi, 'abi alfath euthman abn jini (392hi), tahi: du. hasan handawiin, dar alqalam - dimashqa, ta2, 1413h/1993m.

• alshaahid w 'usul alnahw fi kitab sibuyha, du. khadijat alhadithi, khitaab jamieat alkuayti, 1394h/1974m.

• sharh alkafiat alshaafiati, jamal abu eabd allah bin malik altaayy, tahi: eabd almuneim 'ahmad hiraydii, jamieat 'um alquraa, kuliyat alsharieat waldirasat al'iislamiat - makat almukaramati, ta1, 1402h/1982m.

• Classes of Grammarians and Linguists, Muhammad bin Al-Hassan bin Abdullah bin Madhaj Al-Zubaidi, ed.: Muhammad Abu Al-Fadl Ibrahim, 2nd edition, Dar Al-Maaref - Egypt, D.T.

• zahirat alshudhudh fi alsarf alearabii, da. husayn eabaas alrafieati, dar jirir - eaman, ta1, 1426h/2006m.

• zahirat alghalat fi aldars alnahwii hataa nihayat alqarn alraabie lilhijrati, 'ahmad rahmin thabit alzaki, jamieat mutata, 2013m.

• zahirat almane fi alnahw alearabii, mazin eabd alrasul salman alzaydii (risalat majistir), aljamieat almustansiriat - kuliyat altarbiti, 1422h/2001m.

• zahirat alniyabat fi alearabiati, eabd allah salih babieir ('utaruhat dukturah), dar hadramawt lildirasat walnashri, ta1, 2010m.

• alfuruq allughawiatu, 'abu hilal alhasan bin eabd allh bin sahl bn saeid bin yahyaa aleaskarii (t395ha), taha: muhamad 'iibrahim salim, dar aleilmi, alqahirat - masr, da.t.

• alkitabi, eamriw bin euthman bin qanbar alharithi, 'abu albashar almulaqib sibwih (t180hi), tah: eabd alsalam harun, maktabat alkhaniji - alqahirati, ta3, 1408h/1988m.

• kashaf aistilahat alfunun waleulumu, muhamad bin ealiin aibn alqadi muhamad hamid altahanwii (t1158hi), taha: di. eali dahruji, maktabat lubnan nashirun - bayrut, ta1, 1996m.

• lilahnat aleamat waltatawur allughwi, da. ramadan eabd altawabi, maktabat zahra' alsharqa, ta2, 2000m.

• lisan alearabi, muhamad bin makram bin eali jamal aldiyn abn mashhad al'ansarii (t711ha), dar sadir - bayrut, ta3, 1414hi.

• majmue 'ashear alearab wahu yahtawi ealaa diwan rubat bin aleajaji, tashihu: wilym bin alward alburusi, 1903m.

• almuhtasib fi tabyin wujuh shawadhi alqira'at wal'iidah eanha, 'abu alfatj euthman aibn jini, taha: di. eali alnajdi nasif, da. eabd alhalim alnajar, da. eabd alfataah 'iismaeil shalabi, alqahirati, 1415h/1994m.

• almuhakam walmuhit al'aezami, 'abu alhasan eulab bn 'iismaeil bin sayidih (t458hi), tah: eabd alhamid hindawiin, dar alkutub aleilmiat - bayrut, ta1, 1421h/2000m.

• muejam aleayni, 'abu eabd alrahman alkhalil bin 'ahmad bin eamriw bin tamim alfarahidi (t170h), taha: du. mahdii almakhzumi, du. 'iibrahim alsaamaraayiy, dar wamaktabat alhilal, da.t.

• muejam mustalahat al'adaba, da. majdi wahabata, maktabat lubnan - bayrut, 1974m.

• almughaniy allabib ean kutub al'aearibi, eabd alllh bin yusif bin 'ahmad abu muhamad jamal aldiyn abn hisham (t761hi), taha: du. mazin almubaraki, muhamad eali hamd allah, dar alfikr - dimashqa, ta6, 1989m.

• maqayis allughati, 'ahmad bin faris bin zakaria' alqazwinii alraazi, 'abu alhusayn (t395hi), tah: eabd alsalam muhamad harun, dar alfikri, 1399h/1979m.

• almunsif (shrah abn alfath euthman bn jnyy likitab altasrif lil'iimam euthman almazni), 'abi alfath euthman bin jini (392h), taha: 'iibrahim mustafaa, eabd allah 'amin, ta1, 1373h/1954m.

• ara' fi allughat wal'adabi, alshaykh mustafaa alghilayni, 1346h/1937m.

maratan 'ukhraa:

• shani f. kh. (2019). albued alteadwly eind abn jiniy -aliastilzam altaearud llkhatby nmwdhjaan-. larki, 9(3), 17-27. https://doi.org/10.31185/lark.Vol2.Iss25.1036

• faluh khudayr alzarkaniu 'ii. . (2020). eamaliaat altafkir alriyadii fi alsarf alearabii.: alsarf alearabii. larki, 12(3), 23-1. https://doi.org/10.31185/lark.Vol3.Iss38.1565

• falih khudayr alzarkaniu 'ii. . (2020). altthlyl alssrfy ; mafhumuh wa'asbabuh mutaeadidatu. lark, 12(4), 143-127. https://doi.org/10.31185/lark.Vol4.Iss39.1634

• dafae al'iijhaf fi aldars allughwii, du. muhamad dhunun yunus, du. 'ahmad salih yunusi, mijalat adab alraafidiin, aleadad (75), 1440h/2018m.

• zahirat al'iijhaf fi aldars allughawii hadhf alhirf anmwdhjaan, du. hasan bin muhamad bn hasan alqarnii, kuliyat allughat alearabiat - jamieat 'umi alquraa, 2020m.

التنزيلات

منشور

2024-06-30

إصدار

القسم

اللغة العربية وادابها

كيفية الاقتباس

إيمان حسين صالح السراي ا., & فليح خضير شني أ. . (2024). الأحكام الصرفية المردودة عند ابن جني (دراسة تحليلية). لارك, 16(3 /Pt1), 138-138. https://doi.org/10.31185/lark.3404