الأدب القدیم دراسة في الدوافع النفسية للهجاء في شعر بشّار بن بُرد

الأدب وعلم النفس

الملخص

انگیزه‌های روانی یکی از مباحث نوین در نقد ادبی است که شاعر براساس دلایل متعدّد روانشناختی که ریشه در دوران کودکی و همچنین مراحل بعدی زندگی او دارد؛ اقدام به هجویه سرایی در رفتار با دیگر هم نوعان خود می‌شود. هجو از شاخه‌های ادبیات غنایی بوده و یکی از گونه‌های ادبی به شمار می‌رود؛ و در اصطلاح ادبی عبارت است از بیان کردن اوصاف ناشایست کسی به قصد تحقیر واهانت؛ خواه آن صفات واقعی باشد و خواه ادّعایی. با توجّه به اینکه بشّار بن بُرد (168- 96 هـ. ق) در بصره، نابینا از مادر به دنیاآمده و سراسر حیات خود را در زندان نابینایی سپری کرده و نتوانسته است مانند همسن و سالانش در مکتبخانه‌ها حاضر شود یا با آنها به بازی‌های کودکانه بپردازد و از سوی دیگر اصالت خانوادگی هم نداشته و خانواده او جزو موالی محسوب می‌شده است، چنین مسائلی در روانو شخصیت شاعر و سوق دادن وی به سوی هجویه سرایی تأثیر بسزایی داشته است. این تحقیق با تکیه بر روش توصیفی – تحلیلی، در پی تبیین و تحلیل انگیزه های ر.وحی و روانی سرودن هجویه های بشار بن برد است. بررسی علل هجویات بشار از دید روان شناسی شخصیتی افق جدیدی برای درک انگیزه‌های هجوسرایی او فرا روی خواهد گشود.  و از مهمترین نتایج تحقیق می توان به این اشاره کرد که شرایط جامعه و خانوادگی بشار، در او اختلال شخصیتی و اختلال شخصیت ضدّ اجتماعی و نوعی عقدة حقارت به وجود آورده که منجر به سرودن چنین هجویه هایی شده است.